Zapiekanki z prodiża i kapusta kiszona w słoiku. Tak gotowaliśmy na lekcjach techniki 30 lat temu

Współczesna edukacja kulinarna szuka sposobu na to, jak nauczyć dzieci szacunku do jedzenia. Pojawiają się nowe pojęcia, wytyczne i programy propagujące dietę planetarną. Mówi się o prostocie, lokalnych i sezonowych składnikach, ograniczaniu marnowania żywności i wiedzy, jak z podstawowych produktów przygotować wartościowy posiłek. Gdy jednak porozmawia się z kimś, kto prowadził zajęcia kulinarne w szkole dwadzieścia czy trzydzieści lat temu, okazuje się, że część tych zasad była obecna w szkołach już wcześniej. Wtedy po prostu nazywały się lekcjami techniki.

Anna Gileta przez lata uczyła techniki w szkole podstawowej na Lubelszczyźnie, a po reformie w gimnazjum. Gdy zaczynała pracę, pracownia przypominała raczej magazyn zakurzonych rekwizytów niż miejsce do gotowania. Sprzęty leżały nieużywane, więc trzeba było je najpierw dokładnie umyć, a potem sukcesywnie kompletować naczynia ze szkolnych funduszy, by dzieci miały na czym pracować.

Sama organizacja zajęć wymagała sprytu. Na całą lekcję, łącznie z przygotowaniem posiłku, nakryciem do stołu, zjedzeniem i posprzątaniem, były tylko dwie godziny. O skomplikowanych daniach czy długim gotowaniu nie było mowy.

– Mieliśmy do dyspozycji prodiże, ale gdy włączały się dwa urządzenia naraz, wysadzało korki. Żeby dokończyć zapiekanki, trzeba było brać jeden gorący prodiż z zawartością i przenosić go do sąsiedniej klasy, gdzie sieć nie była tak obciążona – wspomina pani Anna.

Przygotowanie do lekcji wymagało dyscypliny. Uczniowie musieli przynieść własne chustki na głowę, fartuszki, ceraty do przykrycia stolików i ścierki do naczyń, bo w szkole nie było możliwości ich prania. Menu planowano z tygodniowym wyprzedzeniem w grupach, a nauczycielka korygowała listy tak, by produkty były proste i łatwo dostępne.

– Próbowałam zachęcać dzieci, żeby na kanapkach pojawiało się coś więcej niż tylko chleb, masło i plastry sera czy wędliny. Uczyliśmy się dodawać pomidory, ogórki, paprykę czy szczypiorek, estetycznie je kroić i dbać o wygląd talerza – opowiada pani Anna.

Duży nacisk kładziono na kulturę stołu oraz sprzątanie. Po posiłku dwie osoby z grupy lądowały przy umywalce: jedna myła, druga wycierała i chowała naczynia. Zdarzały się też zabawne sytuacje, jak ta z poszukiwaniem źródła nieprzyjemnego zapachu w sali.

– Przez kilka dni w pracowni utrzymywał się dziwny odór. Pytano sprzątaczki, sprawdzano szafki i zakamarki. W końcu podniosłam doniczkę z kwiatkiem na parapecie przy ostatnim oknie. Okazało się, że uczeń, który prawdopodobnie nie lubił jajek, schował tam ich kawałek po zajęciach – śmieje się pani Anna.

Pod koniec roku szkolnego w pracowni pojawiał się prawdziwy rarytas: kluski z truskawkami. Żeby przeprowadzić takie zajęcia w dwie godziny, potrzebna była współpraca ze szkolną kuchnią. Kucharki gotowały dużą ilość makaronu, a dzieci przygotowywały owoce i mieszały wszystko w wielkich miskach.

– To była nasza tradycja na koniec ósmej klasy. Nie zawsze się udawało, bo wszystko zależało od cen truskawek w sklepach i na targach. Czekaliśmy, aż w czerwcu stanieją na tyle, żeby można było sobie na nie pozwolić. Gdy się udawało, na lekcji panowała prawdziwie świąteczna atmosfera, bo truskawki oznaczały, że wakacje są już tuż za rogiem – wspomina pani Anna.

To, co z dzisiejszej perspektywy może przypominać warsztaty z ekologii i kulinarnych tradycji, dla nas – ówczesnych uczniów – było po prostu ciekawym doświadczeniem i nauką przez praktykę. Sama doskonale pamiętam lekcję, na której kisiliśmy kapustę w słoikach. Szatkowanie, układanie warstwami, przesypywanie solą i dodawanie marchewki dawało niezwykłą okazję do podpatrzenia, co dodaje się w innych domach. Dla jednych klasyką były cebula i olej, inni dorzucali tarte jabłko albo rodzynki.

Mój mąż z kolei do dziś wspomina z lekcji techniki przede wszystkim tarcie jabłka na surówkę. Dla wielu z nas były to pierwsze próby samodzielnej pracy z nożem czy tarką bez nadzoru rodziców.

Z czasem lekcje gotowania zaczęły znikać z planów zajęć. Wycofanie podziału klas na grupy sprawiło, że prowadzenie zajęć praktycznych dla trzydzieściorga dzieci w jednej sali stało się niemożliwe ze względów bezpieczeństwa. Technika w wielu szkołach stała się przedmiotem wyłącznie teoretycznym.

Pani Anna postanowiła jednak nie rezygnować z edukacji kulinarnej. W gimnazjum stworzyła autorski program modułowy pod nazwą "Sztuka zdrowego odżywiania". Uczniowie poznawali piramidę żywieniową i zasady komponowania posiłków, przygotowywali również prezentacje na temat kuchni regionalnych i światowych, a ponieważ w szkole nie było już pracowni, nawiązała współpracę z lokalną szkołą gastronomiczną.

– Chodziliśmy z młodzieżą do profesjonalnej pracowni gastronomicznej. Uczniowie pracowali na robotach i specjalistycznych piecach. Na pierwszych zajęciach robiliśmy muffinki, na kolejnych pizzę od podstaw, z czekaniem, aż ciasto wyrośnie. Dzieci uwielbiały te wyjścia i ciągle pytały o kolejne – podkreśla pani Anna.

Współczesna dieta planetarna kładzie nacisk m.in. na większy udział produktów roślinnych, ograniczanie marnowania żywności oraz wybieranie produktów lokalnych i sezonowych. Lekcje techniki sprzed lat miały jednak kilka cech, które dziś kojarzymy ze zrównoważonym podejściem do jedzenia. Decydował pragmatyzm: krótki czas zajęć, dostępność podstawowych produktów i konieczność posprzątania po sobie.

Nie oznacza to oczywiście, że dawne lekcje techniki były odpowiednikiem współczesnej edukacji o diecie planetarnej. Pokazują jednak, że część umiejętności, o których dziś mówi się w tym kontekście, można było zdobyć przy okazji zwyczajnego gotowania.

Bo o jedzeniu można opowiadać na lekcji, ale zupełnie inaczej zapamiętuje się je wtedy, gdy samemu trzeba pokroić warzywa, zetrzeć jabłko, przygotować surówkę czy zamknąć w słoiku własnoręcznie poszatkowaną kapustę. I być może właśnie tego najbardziej brakuje dziś w edukacji kulinarnej – nie kolejnych haseł, ale okazji, by po prostu wziąć produkty do ręki i samemu coś z nich przygotować.